Een Banjar-dans waarbij de dansers Silat moeten beheersen
De Tari Bagandut is een van de traditionele kunstvormen van het Banjar-volk en was ooit zeer populair in Banjarmasin en verschillende gebieden van Zuid-Kalimantan. Deze dans diende niet alleen als volksvermaak, maar vertelt ook een lang verhaal over het sociale leven, de omgang tussen jongeren en de uitvoeringskunst die zich ontwikkelde sinds de tijd van het Sultanaat Banjar. Achter de levendige en interactieve bewegingen bezit de Tari Bagandut een geschiedenis, regels en culturele waarden die haar onderscheiden van andere traditionele dansen in de Indonesische archipel.
Tari Bagandut, een bijna verdwenen traditionele omgangsdans van de Banjar
Binnen het culturele erfgoed van de Banjar staat de Tari Bagandut bekend als een partnerdans die wordt uitgevoerd door een mannelijke en een vrouwelijke danser. Deze dans beeldt een sfeer uit van vriendschappelijke omgang, humor en interactie tussen twee personen die via dansbewegingen op elkaar reageren.
De naam "Bagandut" is afgeleid van het woord "gandut", de benaming voor de vrouwelijke danser in deze voorstelling. Haar mannelijke partner wordt "bagandut" genoemd. In traditionele uitvoeringen verschijnen beiden als paar en interageren zij met elkaar op het ritme van de karakteristieke Banjar-muziek.
Het unieke van de Tari Bagandut ligt in haar improviserende karakter. Niet alle bewegingen zijn strikt vastgelegd. Dansers krijgen de ruimte om creatief te zijn en hun bewegingen aan te passen aan de sfeer van de voorstelling, het muzikale ritme en de reacties van hun danspartner.
De geschiedenis van Tari Bagandut: van het paleis naar het volk
Men vermoedt dat de Tari Bagandut zich sinds de 19e eeuw heeft ontwikkeld. In de beginperiode maakte deze dans deel uit van het vermaak binnen de koninklijke of paleisomgeving van Banjar. De dans was bekend tot ongeveer de jaren 1860.
Na verloop van tijd verliet deze uitvoeringskunst de omgeving van de adel en verspreidde zij zich naar verschillende delen van het koninkrijk. Vanuit het paleis ontwikkelde de Tari Bagandut zich vervolgens in dorpen en werd zij een vorm van volksvermaak.
Enkele gebieden die bekendstaan als centra van de ontwikkeling van de Tari Bagandut zijn onder andere Rantau in het regentschap Tapin, Margasari, Pabaungan, Pandahan, Parigi, Tatakan en diverse andere plaatsen in Zuid-Kalimantan. De stad Rantau staat zelfs bekend als een van de gebieden waar de Bagandut-traditie tot op heden nog sterk aanwezig is.
Toen de dans eenmaal een volkskunst was geworden, werd de Tari Bagandut vaak opgevoerd tijdens huwelijksfeesten, oogstvieringen, familiefeesten, dorpsfestiviteiten en fondsenwervende activiteiten. Haar aanwezigheid vormde een bron van vermaak die veel mensen aantrok.
Betekenis en karakter van de Tari Bagandut
Over het algemeen beeldt de Tari Bagandut de sociale relaties en omgang tussen mannen en vrouwen binnen de Banjar-gemeenschap uit. De interactie tussen de twee dansers vormt de kern van de voorstelling.
De mannelijke danser voert meestal een beweging uit die "menghaluki" wordt genoemd, een symbolische beweging waarbij hij de vrouwelijke danser achtervolgt of benadert. De vrouwelijke danser reageert daarop met sierlijke, levendige en expressieve bewegingen.
Historisch gezien werd het karakter van de vrouwelijke danser, of gandut, vaak vergeleken met dat van tayub-danseressen op Java en ronggeng-danseressen op Sumatra. Dit komt doordat de Bagandut-voorstelling eveneens elementen van volksvermaak bevat waarbij directe interactie tussen dansers en publiek centraal staat.
Toch is de Tari Bagandut meer dan alleen een voorstelling die de schoonheid van beweging benadrukt. De dans toont ook artistieke vaardigheden, sociale intelligentie en de behendigheid van de dansers om met uiteenlopende situaties tijdens de uitvoering om te gaan.
Waarom moeten Gandut-dansers zelfverdediging beheersen?
Een van de meest interessante feiten binnen de traditie van de Tari Bagandut is de verplichting voor gandut-dansers om vechtkunst te beheersen, met name de Banjar-silat.
Deze traditie ontstond omdat Bagandut-uitvoeringen vroeger in een open omgeving plaatsvonden en een zeer nauwe interactie met het publiek kenden. Het kwam regelmatig voor dat toeschouwers zich opdringerig gedroegen of de dansers op ongepaste wijze probeerden te benaderen.
Vaardigheid in silat vormde daarom een middel tot zelfbescherming voor de vrouwelijke dansers. Dankzij hun kennis van zelfverdediging konden zij hun veiligheid waarborgen en ongewenste situaties tijdens de voorstelling vermijden.
Naast silat bestond in vroegere tijden ook de overtuiging dat een gandut verschillende spreuken en bepaalde traditionele kennis moest beheersen. Men geloofde dat dansers vaak het doelwit waren van bovennatuurlijke invloeden of verleidingspogingen van personen die belangstelling voor hen hadden.
Daarom werd van een gandut niet alleen verwacht dat zij mooi was en goed kon dansen. Zij moest ook beschikken over mentale weerbaarheid, moed, vaardigheden in zelfverdediging en traditionele kennis die haar zouden kunnen beschermen.
Vier soorten Tari Bagandut die zich hebben ontwikkeld
In de loop van haar ontwikkeling heeft de Tari Bagandut verschillende varianten gekend, die worden onderscheiden op basis van de begeleidende liederen en het karakter van de dansbewegingen.
Bagandut Mandung-Mandung
Deze variant gebruikt het lied Mandung-Mandung als belangrijkste muzikale begeleiding. De bewegingen tonen een vrij dynamische interactie tussen de mannelijke en vrouwelijke danser. In sommige delen komen symbolische bewegingen voor in de vorm van slagen naar boven, het midden en beneden, die deel uitmaken van de choreografie.
Bagandut Mangandangan
Bagandut Mangandangan maakt gebruik van het lied Mangandangan. Bij deze variant voert de mannelijke danser vaker bewegingen uit waarbij hij de vrouwelijke danser volgt of haar bewegingen begeleidt. Daarom zijn dansvaardigheid en beheersing van silat van groot belang.
Bagandut Karuncungan
Deze variant wordt begeleid door het lied Karuncungan of Stambulan. De bewegingen zijn eenvoudiger en leggen de nadruk op het hand in hand bewegen naar links, rechts, voren en achteren. Velen vinden dat het bewegingspatroon lijkt op moderne sociale dansen, omdat de samenwerking tussen de danspartners centraal staat.
Bagandut Manunggul
Bagandut Manunggul heeft een uniek concept. In deze uitvoering zit de mannelijke danser verborgen onder een sarong, terwijl de vrouwelijke danser probeert hem met aantrekkelijke dansbewegingen uit de sarong te lokken.
De kenmerkende bewegingen van de Tari Bagandut
De Tari Bagandut kent een aantal traditionele bewegingen die van generatie op generatie zijn doorgegeven.
Bij de mannelijke dansers zijn bewegingen bekend zoals Step Empat, Kijik, Gerak Hambat, Gerak Pukul, Hayam Ma'alas en Garah. Deze bewegingen weerspiegelen een actief en assertief karakter in de benadering van de danspartner.
De vrouwelijke dansers voeren daarentegen meer gevarieerde bewegingen uit, zoals Kambang, Limbai, Kibas, Tangkis, Step Dua, Step Empat en Kijik. Deze bewegingen creëren een indruk van elegantie, soepelheid en tegelijkertijd behendigheid bij het reageren op de partner.
De combinatie van deze twee bewegingskarakters zorgt voor de unieke dynamiek van de Tari Bagandut en maakt de voorstelling levendig en aantrekkelijk.
De muzikale begeleiding die de voorstelling tot leven brengt
De schoonheid van de Tari Bagandut kan niet los worden gezien van de traditionele Banjar-muziek. De gebruikte instrumenten bestaan meestal uit de babun, gong, Banjar-viool, kendang en fluit.
Elk type lied creëert een andere sfeer. De liederen Mandung-Mandung, Mangandangan en Karuncungan dienen niet alleen als begeleiding, maar bepalen ook het tempo, ritme en karakter van de bewegingen die door de dansers worden uitgevoerd.
De combinatie van het geluid van de Banjar-viool met de krachtige klanken van de babun en gong creëert een feestelijke sfeer die kenmerkend is voor een Bagandut-uitvoering.
De kleding van de dansers als weerspiegeling van de Banjar-identiteit
Vrouwelijke dansers dragen doorgaans een baju kurung of eenvoudige kebaya, gecombineerd met sasirangan-stof of een Banjar-sarong. Hun uiterlijk wordt aangevuld met een sjaal, kroon, oorbellen, armbanden, kettingen en ringen.
Mannelijke dansers dragen meestal een shirt met lange mouwen of een baju koko, gecombineerd met een wijde lange broek. Op het hoofd dragen zij een laung, de traditionele Banjar-hoofdbedekking, of een peci als aanvulling op hun kleding.
Deze kostuums tonen de sterke culturele identiteit van de Banjar en vormen een belangrijk onderdeel van de esthetiek van de voorstelling.
Unieke tradities binnen de Tari Bagandut-uitvoering
Volgens de oude traditie begon een Bagandut-uitvoering wanneer een mannelijke danser een vrouwelijke danser uitnodigde om samen te dansen. Deze uitnodiging ging meestal gepaard met het geven van een geldbedrag als teken van respect.
Daarna bewegen de danspartners op het ritme van de muziek terwijl zij rond de dansarena draaien. Deze interactie vormt de belangrijkste aantrekkingskracht voor het publiek.
Bij sommige gelegenheden mogen ook toeschouwers deelnemen aan de dans. Zij geven meestal geld in een sasanggan als vorm van participatie en ondersteuning van de uitvoering.
Deze traditie laat zien dat de Tari Bagandut niet alleen een voorstelling is, maar ook een middel voor sociale interactie binnen de Banjar-gemeenschap.
De huidige situatie van de Tari Bagandut
Hoewel de Tari Bagandut ooit een zeer populaire vorm van vermaak was, behoort zij tegenwoordig tot de traditionele kunsten die steeds zeldzamer worden. Veranderingen in de tijd, de opkomst van moderne vormen van entertainment en het afnemende aantal kunstenaars hebben ervoor gezorgd dat deze uitvoeringen niet meer zo vaak plaatsvinden als vroeger.
Tegenwoordig wordt de Tari Bagandut voornamelijk opgevoerd tijdens activiteiten voor cultureel behoud, regionale kunstfestivals en evenementen die tot doel hebben het Banjar-cultureel erfgoed opnieuw onder de aandacht van de jongere generatie te brengen.
In enkele gebieden, zoals Rantau, zijn er nog kunstenaars en jonge dansers die proberen de Bagandut-traditie te bestuderen en voort te zetten, met name de variant Bagandut Mandung-Mandung, die wordt beschouwd als een van de meest authentieke vormen.
Een cultureel erfgoed van de Banjar dat behouden moet blijven
De Tari Bagandut vormt een bewijs van de culturele rijkdom van de Banjar-gemeenschap, ontstaan uit een combinatie van danskunst, muziek, sociale tradities en de levenswaarden van vroegere generaties. De dans bevat verhalen over sociale omgang, volksvermaak, krijgskunstvaardigheden en uitvoeringspraktijken die zich gedurende honderden jaren hebben ontwikkeld.
Als een van de culturele identiteiten van Zuid-Kalimantan bezit de Tari Bagandut een grote historische en artistieke waarde. Het behoud van deze dans is niet alleen belangrijk voor de Banjar-gemeenschap, maar ook voor de culturele diversiteit van Indonesië, zodat dit erfgoed van de voorouders bekend blijft en niet door de tijd verloren gaat.
